Omgevingspsychologie, wat is dat?

Omgevingspsychologie als vakgebied heb ik leren kennen op de Universiteit van Amsterdam, waar Ronald Hamel dit vak introduceerde en jarenlang heeft onderwezen. Ronald is gezegend met de gave om iets dat complex is, heel eenvoudig uit kunnen te leggen. Hieronder plaats ik daarom zijn uitleg over het vak omgevingspsychologie:

Omgevingspsychologie is een vorm van toegepaste psychologie die zich bezighoudt met de wederkerige relatie tussen de omgeving en het gedrag van de mensen, dus zowel met de invloed die de omgeving op mensen heeft als met de invloed die mensen op de omgeving hebben. De omgevingspsychologie kan alles toepassen wat we weten over het menselijk gedrag, en dan in het bijzonder met betrekking tot de omgeving. Waarneming en beleving zijn in dat vakgebied een paar in het ook springende onderwerpen.”

Uit: Omgevingspsychologie en Ontwerpen – Over de toepassing van psychologische kennis in ontwerpen, Ronald Hamel, deel van dubbeluitgave in samenwerking met Susanne Colenberg, 2013.

Onderzoek binnen omgevingspsychologie probeert menselijk gedrag en beleving in een bepaalde fysieke omgeving te begrijpen en te verklaren. De adviseurskant tracht menselijk gedrag in een al dan niet aangepaste omgeving te voorspellen. Omgevingspsychologie is een vak in opkomst. Ik denk dat Omgevingspsychologie steeds belangrijker zal worden in de nabije toekomst.

Werkvelden

In mijn vakgebied wordt steeds meer onderzoek gedaan naar de wisselwerking tussen mens en omgeving. De hieruit afgeleide inzichten, “Evidence Based Design”, worden in vele werkvelden toegepast.

Bijvoorbeeld in de gezondheidszorg, waar ziekenhuizen transformeren naar “healing environments”. Patiënten ervaren een prettiger verblijf door minder geluidsoverlast, een groener uitzicht, minder kruisbesmettingsgevaar en minder stress en genezen sneller. Verplegend personeel werkt in een prettigere omgeving en kan door slimmere looproutes meer tijd aan het bed doorbrengen. Bezoek kan door een betere wayfinding makkelijker de patiënt bezoeken en ouders kunnen bij hun kind op de kamer logeren.

Inde werkomgeving kunnen bijvoorbeeld kantoren veranderen in “Healing offices”, waar werknemers prettiger werken, effectiever zijn en het ziekteverzuim afneemt.

Scholenworden omgevingen waar leerlingen zich beter kunnen concentreren, waar minder geluidsoverlast is en waar plekken zijn gecreëerd voor samenwerken en voor afzondering. Met speelpleinen waar je je kunt uitleven, die uitnodigen tot fantasiespel, waar minder wordt gepest en waar kinderen door fijner spelen zich daarna beter kunnen focussen op de leerstof.

Ook de woonomgeving staat in de belangstelling, met onderwerpen als:

  • Leefbaarheid
  • Gezondheid
  • Contact met groen en natuur en/li>
  • Verbetering van de sociale cohesie door het creëren van ontmoetingsplekken.

Stedengroeien door verstedelijking (groter oppervlak) en verdichting (dichtere bebouwing). De stad verandert. De afstand van wonen tot natuur wordt groter. De kloof tussen arm en rijk groeit. Deze ontwikkelingen brengen nieuwe problemen en uitdagingen met zich mee. Een van die uitdagingen is de leefbaarheid en gezondheid in achterstandswijken.

Visie Bureau Gerlings

Het straatbeeld verandert. Verstedelijking en (door de crisis ingegeven) bezuinigingen op beheer van groen en openbare ruimte zijn hiervan duidelijke oorzaken.

Van de burger wordt een steeds actievere rol verwacht, wat als belastend gezien kan worden, maar wat tegelijkertijd kansen biedt. Burgerparticipatie en burgerinitiatieven worden steeds belangrijker. Buurtzorg, buurtmoestuinen, het delen van diensten en goederen. Nieuwe manieren van samenleven.

De rol die de fysieke omgeving hierin zou kunnen spelen is nog niet overal en voor iedereen duidelijk. Daar ligt een taak voor omgevingspsychologie, want ook op dit vlak valt er veel te winnen: mens en omgeving beter op elkaar afstemmen. Omgevingspsychologie biedt duidelijkheid en inzicht in wat voor gebruikers van een bepaald gebied of gebouw belangrijk is. De omgeving kan een faciliterende rol spelen bij gewenste gedragsveranderingen. Zo kan een gemeente bijvoorbeeld saamhorigheid en zelfredzaamheid stimuleren door het toewijzen van een stuk grond voor het gebruik als buurtmoestuin.

Het toepassen van omgevingspsychologische kennis kan zorgen voor: een verbetering van de leefbaarheid in een bepaald gebied, meer werkplezier, een betere gezondheid, een hogere effectiviteit en meer geluk.

Omgevingspsychologie is geen “rocket science”. Het gaat over zaken die iedereen kent en het is voor iedereen te begrijpen. De één is er zich meer van bewust dan de ander, maar iedereen kent het gevoel door een omgeving beïnvloed te zijn. Meer inzicht in hoe die beïnvloeding werkt, levert voordeel op. Als je weet hoe iets werkt kun je ermee spelen en sturen. De psychologie weet inmiddels veel van de manier waarop mensen functioneren. Deze kennis kan worden toegepast in het ontwerpen of aanpassen van omgevingen.

Hoewel de principes aan een ieder uit te leggen zijn, is het toepassen van omgevingspsychologische inzichten geen simpele zaak. Mensen hebben als geheel grote overeenkomsten met elkaar, maar niet iedereen is hetzelfde. De ene gebruiker is de andere niet. Zo heeft een bewoner in Amsterdam Nieuw West in principe dezelfde behoeften als een bewoner uit Amsterdam Zuid of als een bewoner uit een deelgemeente in Noordoost Groningen, maar zijn de situaties anders, liggen de prioriteiten verschillend en speelt in elke situatie de omgeving een andere rol. Daarom is een omgevingspsycholoog nooit klaar met onderzoek en blijft onderzoek op maat de snelste weg naar oplossingen op maat.

 

Missie
Inzicht en bewustzijn vergroten in en over de wisselwerking tussen de fysieke omgeving en het gedrag, de waarneming, de beleving en de cognitie van gebruikers van die omgeving.

 

Interessegebieden

  • Steden en verstedelijking
  • Natuur
  • Parken, postzegelparken en ander stadsgroen
  • Leefbaarheid in achterstandswijken
  • Burgerinitiatieven en bewonersparticipatie
  • Duurzame oplossingen in wonen en leven
  • Buurt en gezondheid
  • Geluk in de stad
  • Het creëren van verbinding.

Hoe werk ik?

Door het inbrengen van mijn kennis en ervaring en het verrichten van onderzoek. Minstens even belangrijk: door een goede samenwerking te zoeken met zowel opdrachtgever als gebruikers.

Gebruikerskant
Door gebruikers en betrokkenen bij een omgeving in kaart te brengen. Door functionele verbindingen te creëren tussen de diverse partijen. Door samen met de gebruikers te onderzoeken op welke manier de omgeving (werk-, leef-, zorg/onderwijs-, recreatie/sport-) bijdraagt aan het welbevinden en het optimaal functioneren van deze gebruiker of gebruikersgroep.

Opdrachtgeverskant
Door overheden, architecten, stedenbouwers, planologen en strategen te ondersteunen en inzicht te geven in welke elementen en mechanismen in de omgeving het meest cruciaal zijn voor het welbevinden en optimaal functioneren van de gebruiker. Ik wil opdrachtgevers helpen de omgeving zó in te richten dat de gebruiker optimaal functioneert, terwijl ook de opdrachtgever zijn/haar strategische doelen behaalt.

Bijvoorbeeld door te onderzoeken welke elementen in de omgeving het behalen van de (strategische) doelstelling van de opdrachtgever belemmeren en welke daaraan een positieve bijdrage leveren. Hoe komt dat? Kan het beter? Zo ja, wat zijn de mogelijkheden?

Zo kan bijvoorbeeld een goede toegankelijkheid van- en goede verbindingen in een woonwijk er voor zorgen dat bewoners makkelijk de deur uit kunnen en omgekeerd gemakkelijk bezocht kunnen worden. Als het gemakkelijk kan, gebeurt het eerder. Dat kan voor ‘ome Piet en tante Jet’ net het verschil uitmaken tussen eenzaamheid (eindeloos wachten op bezoek) en een prettige oude dag, waar kleinkinderen, familie, oude buren en vrienden hun goede voornemens gemakkelijk kunnen uitvoeren en op een snelle en eenvoudige manier een bezoekje kunnen brengen.

Werkterrein
Ik opereer vaak in een gebouwde omgeving, zoals een woonomgeving, een werkomgeving, een zorgomgeving of een onderwijsomgeving. Aangelegde omgevingen, zoals een recreatieve omgeving of een sportomgeving zijn ook heel interessant en het kan ook gaan om een landbouwgebied of een natuurlijke omgeving.

Mijn werk in de praktijk leren kennen?